Қазақстан Республикасының Конституциясындағы 9-бап тіл саясатының негізгі қағидаттарын айқындайды. Онда қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі бекітіліп, мемлекеттік ұйымдарда орыс тілінің ресми қолданылуы және Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасау міндеті белгіленген. Бұл нормалар мемлекеттік бірегейлікті нығайту, азаматтардың өзара түсіністігін арттыру және тілдік әралуандықты сақтау тұрғысынан маңызды.
9-баптың бірінші тармағы: қазақ тілі – мемлекеттік тіл
Конституцияның 9-бабының бірінші тармағында: «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп нақты көрсетілген. Бұл норма қазақ тілінің Қазақстан мемлекеттілігін айқындайтын негізгі құндылықтардың бірі екенін білдіреді. Мемлекеттік тіл – халықтың тарихи жадын, мәдени мұрасын, дүниетанымы мен ұлттық бірегейлігін сақтауға қызмет ететін маңызды қоғамдық институт. Қазақ тіліне мемлекеттік мәртебенің берілуі оны тек күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде қарастырумен шектелмейді. Ол мемлекеттік басқару, білім беру, ғылым, мәдениет, ақпарат кеңістігі және қоғамдық өмір салаларында дамуға тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, Конституциядағы бұл норма мемлекеттің ғана емес, бүкіл қоғамның алдына маңызды міндет қояды. Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту, сапалы қазақтілді ақпарат пен білім мазмұнын көбейту, терминологияны жетілдіру және мемлекеттік қызметтерді қазақ тілінде сапалы ұсыну – мемлекеттік тілдің нақты өмірдегі беделін арттыратын бағыттар. Мемлекеттік тілдің мәртебесі қағаз жүзіндегі құқықтық норма болып қалмай, азаматтардың күнделікті өмірінде жүзеге асуы қажет. Ол үшін қазақ тілін білу мен қолдануға қолайлы орта қалыптастыру, жастардың тілге деген қызығушылығын арттыру және қазақ тілінің заманауи технологиялар мен цифрлық кеңістіктегі мүмкіндіктерін кеңейту маңызды.
9-баптың екінші тармағы: орыс тілінің ресми қолданылуы
Баптың екінші тармағында: «Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады» деп белгіленген. Бұл ереже Қазақстанның тіл саясатының маңызды қырын көрсетеді. Конституция қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде айқындай отырып, мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің де ресми қолданылуын қарастырады. Мұндағы негізгі құқықтық ерекшелік – екі тілдің мәртебесін бірдей деп түсіндіруге болмайтындығы. Бірінші тармақ қазақ тілінің мемлекеттік тіл екенін тікелей бекітеді, ал екінші тармақ орыс тілінің белгілі бір мемлекеттік және жергілікті басқару органдарында ресми қолданылуын белгілейді. Демек, Конституция екі түрлі құқықтық ұғымды ажыратып көрсетеді. Аталған норманың қоғамдық маңызы да бар. Қазақстанның көптілді ортасында азаматтардың мемлекеттік органдармен өзара байланыс жасауына, ақпарат алмасуына және қоғамдық қатынастарға қатысуына тілдік жағдайлардың әсері зор. Орыс тілінің ресми қолданылуы осы салалардағы қалыптасқан тілдік тәжірибені ескереді. Сонымен қатар бұл ережені қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін әлсірету немесе оны дамыту қажеттілігін кейінге қалдыру деп түсінуге болмайды. Керісінше, мемлекеттік органдардың қызметінде қазақ тілінің толыққанды қолданылуын қамтамасыз ету мемлекеттік тіл саясатының маңызды бағыты болып қала береді. Тиімді тіл саясаты қазақ тілінің мемлекеттік қызметтегі және қоғамдық өмірдегі қолданысын нығайтуды, сонымен бірге заңда көзделген өзге тілдердің қолданылу мүмкіндіктерін құрметтеуді ұштастыруы керек.
9-баптың үшінші тармағы: Қазақстан халқы тілдерін дамыту
Конституцияның 9-бабының үшінші тармағында: «Мемлекет біртұтас Қазақстан халқының тілдерін үйрену және дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық көрсетеді» деп жазылған. Бұл норма тіл саясатының аясын мемлекеттік тіл мен ресми қолданылатын тілдер шеңберінен кеңейтеді. Ол Қазақстан халқының тілдік әралуандығын қоғамдық құндылық ретінде тануға және әртүрлі тілдердің сақталуы мен дамуына жағдай жасауға бағытталған. Тіл – белгілі бір халықтың мәдениеті мен тарихи тәжірибесін жеткізетін маңызды құрал. Сондықтан тілдерді үйренуге және дамытуға жағдай жасау мәдени мұраны сақтау, ұрпақтар сабақтастығын жалғастыру және қоғамдағы өзара құрметті нығайту үшін қажет.
Аталған конституциялық қағидатты жүзеге асыру бірнеше бағытты қамтуы мүмкін:
- Қазақстан халқының тілдерін үйренуге арналған білім беру мүмкіндіктерін кеңейту;
- тілдік және мәдени мұраны сақтауға бағытталған жобаларды қолдау;
- түрлі этномәдени бірлестіктердің мәдени-ағартушылық бастамаларына жағдай жасау;
- тіл үйренуге арналған кітаптар, цифрлық ресурстар мен оқу материалдарын дамыту;
- қоғамда тілдік ерекшеліктерге құрметпен қарау мәдениетін қалыптастыру.
Үшінші тармақтың маңызы – тілдерді дамыту міндетін тек мәдени шаралармен шектемей, оны мемлекеттің қамқорлығына жататын бағыт ретінде бекітуінде. Бұл ретте нақты шаралардың мазмұны мен жүзеге асу тәртібі тиісті заңдар мен мемлекеттік саясат тетіктері арқылы айқындалады.
9-баптың үш тармағы бір-бірін толықтыратын құқықтық қағидаттарды қалыптастырады.
Бірінші тармақ қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін бекітеді. Екінші тармақ мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің ресми қолданылуын айқындайды. Үшінші тармақ Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасауға мемлекеттің қамқорлығын белгілейді.
Осы үш қағидатты бірге қарастырғанда, Конституциядағы тіл саясатының негізгі бағыты айқындалады: мемлекеттік тілдің мәртебесін сақтау және нығайту, мемлекеттік басқаруда заңда белгіленген тілдік тәртіпті қамтамасыз ету, сондай-ақ елдегі тілдік әралуандыққа құрметпен қарау.
Бұл жерде маңызды мәселе – аталған қағидаттардың күнделікті өмірде қалай жүзеге асатыны. Конституциялық нормалардың тиімділігі мемлекеттік органдардың қызметінен, білім беру жүйесінен, бұқаралық ақпарат құралдарынан және азаматтардың тілдік тәжірибесінен көрінуі керек.
Мәселен, қазақ тіліндегі мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру, мемлекеттік тілде кәсіби білім мен ғылыми ақпараттың қолжетімділігін кеңейту және өзге тілдерді үйренуге мүмкіндік беру – осы нормалардың қоғамдық мазмұнын ашатын нақты бағыттар.
Конституцияның 9-бабының маңызын бірнеше қырынан бағалауға болады.
Біріншіден, мемлекеттік бірегейлікті нығайтады. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі елдің тарихи-мәдени негізін және мемлекеттілігін айқындайтын құндылықтарды көрсетеді.
Екіншіден, тілдік қатынастардың құқықтық негізін белгілейді. Орыс тілінің мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми қолданылуы Конституциялық деңгейде бекітілген.
Үшіншіден, мәдени әралуандықты сақтауға бағытталған. Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасау жөніндегі норма қоғамдағы түрлі мәдени дәстүрлердің сабақтастығына мән береді.
Төртіншіден, мемлекеттік органдар мен қоғамның жауапкершілігін арттырады. Конституциялық қағидаттар нақты іске асуы үшін мемлекеттік қызмет көрсету, білім беру, ақпарат тарату және мәдени жобалар салаларында жүйелі жұмыс жүргізілуі қажет.
Осы міндеттерді жүзеге асыруда тіл мәселесін қоғамдық бөлінудің себебіне айналдырмай, өзара құрмет пен ортақ жауапкершілік негізінде қарастыру маңызды. Мемлекеттік тілді дамыту мен өзге тілдерге құрмет көрсету бір-біріне қарсы қойылмауға тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 9-бабы – елдің тіл саясатын айқындайтын маңызды конституциялық нормалардың бірі. Оның үш тармағы қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін бекітеді, орыс тілінің мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми қолданылуын белгілейді және Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасауға мемлекеттің қамқорлығын көздейді. Бұл баптың басты ерекшелігі – мемлекеттік тілдің мәртебесі мен тілдік әралуандықты сақтау қағидаттарын бір құқықтық құрылымда ұштастыруы. Оның қоғамдық маңызы конституциялық нормаларды нақты іс-тәжірибемен толықтырғанда арта түседі.
Қазақ тілінің білімде, ғылымда, мемлекеттік басқаруда және цифрлық кеңістікте кеңінен қолданылуы – мемлекеттік тілдің дамуына ықпал ететін негізгі бағыттардың бірі. Ал Қазақстан халқының тілдерін үйренуге және дамытуға жағдай жасау елдегі мәдени мұраны сақтауға, өзара түсіністікті нығайтуға мүмкіндік береді.
Тілге құрмет – елге құрмет. Сондықтан 9-баптың қағидаттарын іске асыру мемлекеттік органдардың міндеті ғана емес, қоғамның ортақ мәдени жауапкершілігі ретінде де бағалануы керек.
