Прокуратура: заңдылықтың конституциялық кепілі
Құқықтық мемлекет қағидатының негізгі талаптарының бірі – Конституцияның үстемдігін және заңдардың біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету. Осы міндетті іске асыратын маңызды мемлекеттік институттардың бірі – прокуратура. Қазақстан Республикасы Конституциясының 84-бабы прокуратураның құқықтық мәртебесін, қызметінің негізгі бағыттарын және тәуелсіздік кепілдіктерін белгілейді. Бұл конституциялық норма прокуратураның мемлекеттік билік жүйесіндегі орнын айқындап қана қоймай, оның заңдылықты нығайтудағы ерекше рөлін де бекітеді,-дейді ҚР Прокуратура органдарының ардагері, әділет кеңеcшісі Бақыт Орақбаев.
Прокуратураның заңдылықты қамтамасыз етудегі конституциялық міндеті
Конституцияның 84-бабының 1-тармағына сәйкес прокуратура мемлекет атынан Қазақстан Республикасының аумағында заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды заңда белгіленген шекте және нысанда жүзеге асырады, сотта мемлекет мүддесін білдіреді және мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
Бұл норма прокуратура қызметінің үш негізгі бағытын айқындайды. Біріншіден, заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалау жүргізу арқылы прокуратура мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, лауазымды адамдардың, ұйымдар мен азаматтардың заң талаптарын сақтауына бақылау жасайды. Мұндай қызмет құқық бұзушылықтардың алдын алуға, заңсыз шешімдерді анықтауға және оларды жоюға бағытталған.
Екіншіден, прокуратура сотта мемлекет мүддесін білдіру арқылы жария құқықтық мүдделерді қорғайды. Бұл функция азаматтық, әкімшілік және қылмыстық сот ісін жүргізуде мемлекеттің заңды мүдделерінің қорғалуына мүмкіндік береді.
Үшіншіден, мемлекет атынан қылмыстық қудалауды жүзеге асыру прокуратураның қылмыстық сот төрелігіндегі негізгі өкілеттіктерінің бірі болып табылады. Бұл өкілеттік қылмыстық процестің заңдылығын қамтамасыз етуге, кінәлі адамдардың жауаптылықтан жалтаруына жол бермеуге және азаматтардың конституциялық құқықтарының сақталуына бағытталған.
Прокуратураның ұйымдық құрылымы және институционалдық тәуелсіздігі
84-баптың 2-тармағында прокуратураның орталықтандырылған бірыңғай жүйе ретінде ұйымдастырылатыны белгіленген. Төмен тұрған прокурорлардың жоғары тұрған прокурорларға және Бас Прокурорға бағынуы республика көлемінде заңдардың біркелкі қолданылуын қамтамасыз етеді және құқық қолдану тәжірибесінің тұрақтылығын қалыптастырады.
Сонымен қатар прокуратура өз өкілеттігін басқа мемлекеттік органдардан және лауазымды адамдардан тәуелсіз жүзеге асырады. Бұл қағидат прокурорлардың шешім қабылдау кезінде сыртқы ықпалға тәуелді болмауын қамтамасыз етеді және олардың қызметінің объективтілігі мен заңдылығын күшейтеді.
Президентке ғана есеп беру институты прокуратураның конституциялық мәртебесін нақтылай отырып, оның мемлекеттік билік жүйесіндегі ерекше орнын айқындайды. Бұл модель прокуратураның қызметіне негізсіз араласуға жол бермей, заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі функцияларын тиімді орындауға мүмкіндік береді.
Бас Прокурордың конституциялық мәртебесі
Конституцияның 84-бабының 3-тармағына сәйкес Бас Прокурорды Қазақстан Республикасының Президенті алты жыл мерзімге тағайындайды. Сонымен бірге бір адамның бұл лауазымға бір реттен артық тағайындалуына жол берілмейді.
Алты жылдық өкілеттік мерзімі прокуратура жүйесінің тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді институционалдық саясатты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Ал қайта тағайындауға қойылған шектеу мемлекеттік билік жүйесіндегі кадрлық жаңаруды қамтамасыз етуге, сондай-ақ биліктің шектен тыс шоғырлануының алдын алуға бағытталған демократиялық тетік ретінде бағалануы мүмкін.
Бас Прокурордың тәуелсіздік кепілдіктері
84-баптың 4-тармағында Бас Прокурордың конституциялық иммунитеті бекітілген. Атап айтқанда, қылмыс орнында немесе ауыр және аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларды қоспағанда, Президенттің келісімінсіз Бас Прокурорды ұстауға, күзетпен ұстауға, күштеп әкелуге, әкімшілік жауаптылыққа немесе қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.
Бұл құқықтық кепілдік прокуратура басшысының өз өкілеттігін ешқандай саяси немесе әкімшілік қысымсыз жүзеге асыруына жағдай жасайды. Сонымен бірге иммунитеттің абсолютті болмауы заң үстемдігі қағидатына толық сәйкес келеді, өйткені ауыр құқық бұзушылықтар жасалған жағдайда заңда белгіленген тәртіппен жауаптылық көзделген.
Прокуратура қызметінің құқықтық негіздері
84-баптың 5-тармағы прокуратураның құзыреті, қызметінің ұйымдастырылуы мен тәртібі конституциялық заңмен айқындалатынын белгілейді. Бұл конституциялық нормалардың арнайы заңнамамен нақтылануын қамтамасыз етеді және прокуратура қызметінің құқықтық негіздерін жетілдіруге мүмкіндік береді.
Конституциялық заң арқылы прокуратураның өкілеттіктері, ұйымдастыру құрылымы, прокурорлардың құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ прокурорлық қадағалау нысандары толық реттеледі. Мұндай құқықтық реттеу құқықтық айқындық пен заңдылық қағидаттарын қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 84-бабы прокуратураның конституциялық-құқықтық мәртебесін кешенді түрде айқындайтын маңызды норма болып табылады. Аталған бап прокуратураның заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асыратын, мемлекет мүддесін қорғайтын және қылмыстық қудалауды жүзеге асыратын тәуелсіз мемлекеттік институт ретіндегі орнын нақтылайды.
Бапта бекітілген орталықтандыру қағидаты, институционалдық тәуелсіздік, Бас Прокурордың құқықтық мәртебесі мен оның қызметіне берілген кепілдіктер прокуратураның тиімді қызмет етуінің құқықтық негізін құрайды. Бұл нормалардың тиімді іске асырылуы құқық үстемдігін нығайтуға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, сондай-ақ Қазақстанда демократиялық және құқықтық мемлекет қағидаттарын орнықтыруға қызмет етеді.
#Конституция, #прокуратура, #Ата заң
