Радиофобия, әдетте, мазасыздық деңгейі расталған тәуекел деңгейіне сәйкес келмегенде және адамның мінез-құлқына әсер ете бастағанда айтылады
Радиациямен байланысты тақырыптар көбінесе адамдарда үрей туғызады. Әрине бұл түсінікті, өйткені иондағыш сәулеленуді арнайы аспаптарсыз көру, сезіну немесе анықтау мүмкін емес және ол туралы ақпарат көбінесе күрделі және қарама-қайшы деп қабылданады. Сондықтан радиациялық қауіпсіздік мәселелері әрдайым түсініктемелер мен түсінікті сенімді ақпаратты қажет етеді.
Қазақстанда бұл мәселелерге деген көзқарас Семей сынақ полигонымен байланысты тарихи тәжірибенің әсерінен қалыптасты. Чернобыль АЭС пен «Фукусима» АЭС-тегі апаттар да қоғамдық қабылдауға айтарлықтай әсер етті. Бұл оқиғалар радиациямен байланысты кез-келген хабарламаның қоғамның назарын неге арттыратынын түсіндіреді.
Иондағыш сәулелену мен атом технологиясынан шамадан тыс қорқыныш, әдетте, радиофобия деп аталады. Бұл жағдайда оны негізделген алаңдаушылықтан ажырату маңызды. Қауіпсіздік мәселелеріне қызығушылық, радиациялық мониторинг нәтижелерімен танысуға деген ұмтылыс және сенімді ақпарат алуға деген ұмтылыс табиғи реакция болып табылады. Радиофобия, әдетте, мазасыздық деңгейі расталған тәуекел деңгейіне сәйкес келмегенде және адамның мінез-құлқына әсер ете бастағанда айтылады.
Мұндай қабылдау себептерінің бірі – арнайы аспаптарсыз радиацияны анықтау мүмкін емес. Сонымен қатар, көптеген адамдардың беккерель, грей және зиверт сияқты өлшем бірліктеріне бағдарлануын қиынға соқтырады. Егер бұған тексерілмеген хабарламалар, қарама-қайшы ақпарат қосылса немесе түсінікті түсіндірмелер берілмесе, дабыл деңгейі айтарлықтай артуы мүмкін.
Атом саласында ықтимал қауіп радиацияның болуы фактісі бойынша емес, әсер ету сипаттамалары бойынша бағаланады. Әр адам күн сайын ғарыштық сәулеленуден, табиғи радионуклидтерден және радоннан табиғи сәулеленудің дозасын алады. Иондағыш сәулелену медицинада да - әртүрлі ауруларды диагностикалау және емдеу кезінде кеңінен қолданылады.
Объективті бағалау үшін сәулелену түрін, дозаның мөлшерін, әсер ету ұзақтығын, сәулелену көзіне дейінгі қашықтықты, сондай-ақ радиоактивті заттардың ағзаға ену мүмкіндігін ескеру қажет. Сондықтан «бұл жерде радиация бар ма?» деген сұрақ өзі қауіптің болуы немесе болмауы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Нақты не өлшенгенін, қандай құралмен өлшенгенін және алынған нәтижелер табиғи фонмен және белгіленген стандарттармен қалай салыстырылатынын білу маңызды.
Қоғамдық алаңдаушылықтың жоғары деңгейі жеке адамдарға ғана емес, бүкіл аймақтардың экономикасына да әсер етуі мүмкін. Қауіпсіз өнімдерден негізсіз бас тарту, жалған ақпарат тарату немесе дүрбелең көңіл-күй нақты радиациялық әсерге байланысты емес қосымша әлеуметтік және экономикалық шығындарға әкелуі мүмкін.
Сондықтан халықты тиімді ақпараттандыру тексерусіз сенім артуға емес, ақпараттың ашықтығына негізделуі керек. Радиациялық жағдай туралы хабарламада өлшеу жүргізілетін орын мен уақыт, қолданылатын әдістер, өлшем бірліктері, табиғи радиациялық жағдай, қолданыстағы нормативтер мен көрсеткіштер серпіні туралы мәліметтер болуға тиіс.
Егер әлеуметтік желілерде радиацияның жоғарылауы туралы хабарлама пайда болса, ақпарат көзіне, өлшеу жүргізу шарттарына, қолданылатын өлшеу құралдарына және нәтижелердің ресми расталуына назар аудару керек. Қосымша ақпаратсыз тұрмыстық дозиметрдің жеке көрсеткіші радиациялық жағдай туралы сенімді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді.
Негізсіз мазасыздық деңгейін төмендету алаңдаушылықты жоққа шығаруға емес, қоғамды дәйекті түрде хабардар етуге көмектеседі. Тұрақты радиациялық мониторинг, нәтижелерді ашық жариялау, тәуелсіз бақылау және туындаған мәселелерді түсіндіру үшін мамандардың қол жетімділігі адамдарға қауесеттер мен болжамдарға емес, фактілерге негізделген жағдайды бағалауға мүмкіндік береді.
Сейдулла Бексұлтан Маратұлы
«Қазақстан атом электр станциялары» ЖШС-нің Энергетика тобының инженері.
