Білім – қоғамның дамуына жол ашатын, мемлекеттің болашағын айқындайтын басты құндылықтардың бірі. Қазіргі заманда елдің экономикалық қуаты мен интеллектуалдық әлеуеті білімді, білікті әрі бәсекеге қабілетті азаматтарға байланысты. Сондықтан білім алу құқығын заң жүзінде қорғау – кез келген мемлекеттің маңызды міндеті. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясындағы 33-бап осы мәселенің құқықтық негіздерін айқындайды.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 33-бабында азаматтардың мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алуына кепілдік берілетіні көрсетілген. Сонымен қатар бастауыш және негізгі орта білім міндетті болып белгіленген. Бұл норма әрбір баланың білім алуына мүмкіндік беріп, оның әлеуметтік жағдайына қарамастан мектепте оқуына құқықтық негіз қалыптастырады.
Баптың екінші тармағында Қазақстан Республикасы азаматының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бекітілген. Бұл жастардың кәсіби мамандық игеруіне, қабілетін дамытуына және болашақта еңбек нарығында өз орнын табуына мүмкіндік береді.
Үшінші тармақ жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу тәртібін заңмен реттейді. Ал төртінші тармаққа сәйкес мемлекет барлық оқу орындары орындауға міндетті жалпыға бірдей білім беру стандарттарын белгілейді. Бұл білім беру жүйесінде белгілі бір талаптардың сақталуына және оқу сапасын қамтамасыз етуге бағытталған.
Бесінші тармақ бойынша, рухани немесе діни білім беру ұйымдарын қоспағанда, Қазақстан аумағындағы білім беру ұйымдарында білім беру мен тәрбие жүйесі зайырлы сипатта болады. Бұл қағидат білім беру саласында ғылыми білімге, бейтараптыққа және түрлі дүниетаным өкілдерінің құқықтарын құрметтеуге негіз болады.
33-баптың басты маңызы – білім алуды азаматтың негізгі құқықтарының бірі ретінде бекітуінде. Тегін орта білім алу мүмкіндігі отбасылардың қаржылық жүктемесін азайтып, балалардың болашаққа сеніммен қадам басуына жағдай жасайды.
Білімді азамат өз құқықтары мен міндеттерін жақсы түсінеді, қоғам өміріне белсенді араласады және мемлекеттің дамуына үлес қоса алады. Мысалы, сапалы білім алған жас маман ғылымда, медицинада, техникада, экономикада немесе басқа да салаларда жаңалық ашып, елдің өркендеуіне ықпал етеді.
Сонымен бірге білім беру теңсіздігін азайту мәселесі де маңызды. Қала мен ауыл мектептерінің материалдық-техникалық мүмкіндіктері, интернетке қолжетімділігі және мұғалімдермен қамтамасыз етілуі бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан Конституцияда бекітілген құқықты толық жүзеге асыру үшін барлық өңірдегі балаларға сапалы білім алуға тең мүмкіндік жасау қажет.
Білім алу құқығын қамтамасыз ету тек мектептер мен жоғары оқу орындарының санын көбейтумен шектелмеуі керек. Ең алдымен, білім сапасын арттыру, мұғалімдердің кәсіби деңгейін қолдау және оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамыту қажет.
Сондай-ақ ауылдық жерлердегі мектептердің жағдайын жақсарту, заманауи технологияларды енгізу және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қолайлы жағдай жасау маңызды. Жоғары білім алуға ұмтылған жастардың да қабілеті мен білім деңгейіне сәйкес мүмкіндіктерге ие болуы қажет.
Мемлекет өз міндеттерін орындаса, ал азаматтар білім алуға жауапкершілікпен қараса, білім беру жүйесінің тиімділігі артады. Өйткені білім алу құқығының шынайы құндылығы адамның сапалы білім алып, оны өмірде пайдалана алуымен өлшенеді.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясындағы 33-бап білім алу құқығын қорғауға және білім беру жүйесінің негізгі қағидаттарын белгілеуге бағытталған маңызды құқықтық норма болып табылады. Ол тегін орта білім алу кепілдігін бекітіп, жоғары білім алуға құқық береді және барлық оқу орындарына ортақ стандарттардың сақталуын көздейді.
Білім – жеке адамның дамуының ғана емес, тұтас мемлекеттің өркендеуінің негізі. Сондықтан әрбір баланың сапалы білім алуына жағдай жасау, жастардың білімге деген ынтасын арттыру және білім беру саласындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету – қоғамның ортақ міндеті. Конституцияда бекітілген білім алу құқығы нақты өмірде жүзеге асқанда ғана еліміздің болашағы жарқын болмақ.
