Адам денсаулығы – жеке адамның өмір сүру сапасын айқындайтын ғана емес, тұтас қоғамның әл-ауқаты мен мемлекеттің тұрақты дамуына ықпал ететін маңызды құндылық. Сондықтан азаматтардың денсаулығын қорғау, медициналық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз ету және медициналық қызмет көрсету тәртібін заңмен реттеу конституциялық маңызға ие. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 32-бабы осы мәселелерге арналған. Аталған бап азаматтардың денсаулығын қорғау құқығын бекітіп, заңда белгіленген медициналық көмекті ақысыз алу мүмкіндігін және ақылы медициналық қызмет көрсетудің құқықтық негіздерін айқындайды.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 32-бабында:
- Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бар.
- Қазақстан Республикасының азаматтары заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы.
- Мемлекеттік және жекеменшік емдеу мекемелерінде, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын тұлғалардан ақылы медициналық көмек алу заңда белгіленген негіздерде және көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.
Бұл үш тармақ бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, әрқайсысы денсаулық сақтау саласындағы құқықтық қатынастардың белгілі бір қырын реттейді. Бірінші тармақ денсаулықты қорғау құқығын жалпы конституциялық қағидат ретінде бекітсе, екінші тармақ ақысыз медициналық көмектің заңмен белгіленген кепілдігін қарастырады. Үшінші тармақ медициналық қызметтердің ақылы түрде көрсетілуінің заңдылығын айқындайды.
Осы нормалардың жиынтығы денсаулық сақтау саласында азаматтардың құқықтары мен мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттарын белгілейді.
Бірінші тармақ: денсаулықты сақтауға құқық
«Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтауға құқығы бар» деген норма – 32-баптың негізгі мазмұнын құрайтын қағида.
Бұл құқықты тек науқастанған кезде дәрігерге қаралу мүмкіндігімен шектеуге болмайды. Оның мазмұны денсаулықты қорғауға бағытталған медициналық көмекті алу, аурулардың алдын алу, диагностикадан өту және қажетті ем қабылдау мүмкіндіктерімен де байланысты.
Конституциялық құқықтың іс жүзінде қамтамасыз етілуі медициналық ұйымдардың жұмысымен ғана өлшенбейді. Оған медициналық қызметтің сапасы, білікті мамандардың қолжетімділігі, медициналық ақпараттың берілуі, профилактикалық шаралардың ұйымдастырылуы және азаматтардың денсаулық сақтау жүйесіне сенімі де ықпал етеді.
Мысалы, шалғай ауылда тұратын азаматтың дәрігерге уақытылы қаралуы қиын болса немесе қажетті маманға жазылу ұзақ уақытқа созылса, денсаулықты қорғау құқығын толық жүзеге асыруда кедергілер туындауы мүмкін. Демек, конституциялық норманың маңызы – құқықты жариялаумен қатар, оны жүзеге асыруға қажетті жағдайларды қалыптастыру қажеттігінен көрінеді.
Бұл жерде бір маңызды жайтты ескеру керек: денсаулықты сақтауға құқық мемлекет әрбір адамның ешқашан ауырмауына кепілдік береді дегенді білдірмейді. Оның мәні – азаматтардың денсаулығын қорғауға бағытталған құқықтық және ұйымдастырушылық жағдайларды қамтамасыз ету.
Екінші тармақ: заңда белгіленген медициналық көмекті ақысыз алу құқығы
32-баптың екінші тармағында Қазақстан Республикасы азаматтарының заңда белгіленген медициналық көмекті ақы төлемей алуға құқылы екені көрсетілген.
Бұл норма әлеуметтік әділеттілік қағидатымен тығыз байланысты. Себебі адамның медициналық көмекке мұқтаж болуы оның материалдық жағдайына тәуелді болмауға тиіс. Ақысыз медициналық көмекке құқық азаматтардың денсаулығын қорғауға және белгілі бір медициналық қызметтерге қаржылық кедергілерді азайтуға бағытталған.
Алайда осы норманы дұрыс түсіну қажет. Конституцияда ақысыз медициналық көмектің заңда белгіленген түрлері туралы айтылған. Яғни барлық медициналық қызмет, кез келген тексеру, дәрі-дәрмек немесе емдеу шарасы міндетті түрде тегін көрсетіледі деген қорытынды жасауға болмайды. Ақысыз көмектің нақты көлемі, түрлері мен оны алу шарттары қолданыстағы заңнамаға сәйкес айқындалады.
Осыған байланысты азаматтардың өз құқықтарын білуі ерекше маңызды. Медициналық көмекке жүгінген кезде қандай қызметтің ақысыз көрсетілетінін, қандай жағдайда қосымша төлем талап етілуі мүмкін екенін және тиісті қызметті алу үшін қандай тәртіп сақталатынын анықтаған жөн.
Ақысыз медициналық көмектің құқықтық кепілдігі әлеуметтік осал топтар үшін де маңызды. Табыс деңгейі төмен адамдар, қарт азаматтар және тұрақты медициналық бақылауды қажет ететін науқастар үшін медициналық қызметтің қолжетімді болуы өмір сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан Конституцияның осы тармағын жүзеге асыруда медициналық көмектің заңда көзделген көлемін қамтамасыз ету, азаматтарға түсінікті ақпарат беру және қызмет көрсету кезіндегі негізсіз кедергілерді азайту маңызды.
Үшінші тармақ: ақылы медициналық көмек көрсетудің құқықтық тәртібі
32-баптың үшінші тармағы мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдарда, сондай-ақ жеке медициналық практикамен айналысатын тұлғалардан ақылы медициналық көмек алу мәселесін реттейді.
Бұл норманың басты ерекшелігі – ақылы медициналық қызмет көрсету заңмен белгіленген негіздерде және тәртіппен жүзеге асырылуға тиіс.
Демек, медициналық қызметтің ақылы болуы оны құқықтық реттеуден тыс қалдырмайды. Медициналық ұйымдар мен жеке практика мамандары қолданыстағы заңнама талаптарын сақтауға міндетті. Азаматтар да көрсетілетін қызметтің сипаты, құны және оны алу шарттары туралы ақпарат алуға мүдделі.
Ақылы медициналық көмек азаматтардың қажеттілігіне қарай қосымша медициналық қызметтерді пайдалануына мүмкіндік береді. Сонымен бірге оның қолжетімділігі адамның қаржылық мүмкіндігіне байланысты болуы ықтимал. Осы себепті ақылы қызметтер жүйесі заңда көзделген ақысыз медициналық көмектің орнын алмастырмауы керек.
Мемлекеттік және жекеменшік медициналық ұйымдардың қатар жұмыс істеуі денсаулық сақтау саласындағы қызмет түрлерін кеңейте алады. Бірақ меншік нысаны қандай болса да, медициналық қызмет көрсету заңдылық, сапа және азаматтардың құқықтарын сақтау талаптарына сәйкес жүзеге асырылуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, үшінші тармақ медициналық қызметтер нарығын реттеуге және азаматтардың медициналық ұйымдармен қарым-қатынасындағы құқықтық айқындықты қамтамасыз етуге бағытталған.
32-баптың маңызы оның заң мәтінінде жазылуымен ғана шектелмейді. Бұл баптың азаматтар үшін нақты мәні медициналық көмекке жүгінген кезде, аурудың алдын алу барысында және медициналық қызметті таңдау кезінде көрінеді.
Мәселен, азамат ақысыз медициналық көмек алуға құқылы екенін білу арқылы өзіне тиесілі қызметтер туралы сұрай алады. Егер ақылы қызмет ұсынылса, оның қандай негізде көрсетілетінін және құны қалай белгіленетінін анықтауға мүмкіндік алады. Ал медициналық көмекке қол жеткізуде мәселе туындаған жағдайда, тиісті медициналық ұйымға немесе уәкілетті органға жүгіну жолдарын қарастыра алады.
Сонымен қатар конституциялық құқықтардың тиімді жүзеге асырылуы медициналық ұйымдардың материалдық-техникалық жағдайына, кадрлық әлеуетіне және басқару сапасына байланысты. Құқықтық кепілдіктер нақты ұйымдастырушылық шаралармен толықтырылмаса, азаматтар үшін медициналық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз ету қиынға соғады.
Сондықтан денсаулық сақтау саласындағы саясаттың басты міндеттерінің бірі – конституциялық нормалар мен медициналық қызмет көрсету тәжірибесінің арасындағы байланысты нығайту.
Конституцияның 32-бабында бекітілген құқықтарды толық іске асыру үшін бірнеше бағытқа назар аудару қажет.
Біріншіден, қала мен ауыл арасындағы медициналық қызметке қолжетімділік айырмашылығын азайту маңызды. Бұл үшін алғашқы медициналық-санитариялық көмекті дамыту, шалғай елді мекендердегі медициналық ұйымдарды қажетті мамандармен қамтамасыз ету және қашықтан медициналық кеңес беру мүмкіндіктерін жетілдіру қажет.
Екіншіден, азаматтардың ақысыз медициналық көмек алу тәртібі туралы ақпараттануын арттыру керек. Қандай қызметтер заңмен белгіленген ақысыз көмекке жататыны туралы түсінікті әрі қолжетімді ақпарат азаматтардың өз құқықтарын қорғауына көмектеседі.
Үшіншіден, медициналық қызметтің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге басымдық берілуі тиіс. Бұл медицина мамандарының кәсіби даярлығын жетілдіруді, медициналық ұйымдардың жауапкершілігін арттыруды және азаматтардың өтініштерін қарау тетіктерін жақсартуды қамтиды.
Төртіншіден, ақылы медициналық қызмет көрсету кезінде ашықтықты қамтамасыз ету қажет. Қызметтің құны, мазмұны және оны алу шарттары туралы ақпараттың түсінікті болуы азаматтар мен медициналық ұйымдар арасындағы сенімді нығайтады.
Бесіншіден, аурулардың алдын алу шараларын күшейткен жөн. Профилактикалық тексерулер, денсаулық туралы ақпараттандыру және салауатты өмір салтын қолдау аурулардың асқыну қаупін азайтып, денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктемені төмендетуге ықпал етеді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 32-бабы азаматтардың денсаулығын қорғау құқығын бекітіп, медициналық көмекті ақысыз алу мен ақылы медициналық қызмет көрсетудің негізгі құқықтық шектерін айқындайды. Оның бірінші тармағы денсаулықты қорғау құқығын жалпы қағидат ретінде таныса, екінші тармағы заңда белгіленген ақысыз медициналық көмекті алуға құқық береді. Үшінші тармақ ақылы медициналық қызмет көрсетудің заңдылық талаптарына сәйкес жүзеге асырылуын көздейді.
Аталған баптың қоғамдық маңызы – азаматтардың медициналық көмекке қол жеткізу мүмкіндігін құқықтық тұрғыдан бекітуінде. Дегенмен бұл құқықтың нақты нәтижесі медициналық қызметтің қолжетімділігіне, сапасына, заң талаптарының орындалуына және азаматтардың өз құқықтарын білуіне байланысты.
Денсаулықты қорғау құқығы – адамға лайықты өмір сүруге мүмкіндік беретін маңызды конституциялық кепілдіктердің бірі. Сондықтан 32-баптың қағидаттарын іс жүзінде қамтамасыз ету мемлекет, медициналық ұйымдар және қоғам үшін ортақ маңызы бар міндет болып қала береді.
