Қазақстан Республикасы Конституциясының 15-бабы адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, азаматтардың құқықтық мәртебесін айқындау және мемлекет алдындағы жауапкершілігін белгілеу мәселелеріне арналған. Бұл баптың негізгі мақсаты – әрбір адамның құқықтары мен бостандықтарын мойындау, оларды қорғау және жүзеге асыруға құқықтық жағдай жасау.
Баптың бірінші және екінші тармақтарында адам құқықтары мен бостандықтарының әркімге туғаннан тиесілі екені көрсетілген. Бұл – адамның құқықтары мемлекет тарапынан берілмейтінін, керісінше, оның ажырамас табиғи құндылығы болып саналатынын білдіреді. Мемлекет осы құқықтарды танып қана қоймай, олардың сақталуына кепілдік беруге міндетті. Сонымен қатар адам құқықтары мен бостандықтары заңдардың мазмұны мен қолданылуының негізгі өлшемі ретінде қарастырылады.
Үшінші және төртінші тармақтарда Қазақстан Республикасы азаматтарының, шетел азаматтарының және азаматтығы жоқ адамдардың құқықтық жағдайы қарастырылған. Қазақстан азаматы өзінің азаматтығына байланысты белгілі бір құқықтарға ие болып, заңмен белгіленген міндеттерді орындайды. Ал шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар да заңнамада және халықаралық шарттарда көзделген жағдайларда Қазақстан азаматтарымен бірдей құқықтар мен бостандықтарды пайдалана алады. Бұл ереже адам құқықтарының тек азаматтық мәртебеге ғана тәуелді емес екенін көрсетеді.
Бесінші тармақ құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асырудың шегін белгілейді. Әрбір адам өз құқықтарын пайдаланған кезде басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге міндетті. Сонымен қатар адамның әрекеті қоғамдық тәртіпке, конституциялық құрылысқа, азаматтардың денсаулығына және қоғамның адамгершілік құндылықтарына зиян келтірмеуі керек. Демек, құқық пен бостандық жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның мүдделерімен тығыз байланысты.
Алтыншы тармақтың маңызы ерекше. Онда мемлекеттік органдардың немесе олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттерінен зардап шеккен адамның мемлекеттен келтірілген зиянды өтетіп алуға құқығы бекітілген. Бұл норма мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыруға және азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға бағытталған. Яғни мемлекет тек азаматтардан заң талаптарын орындауды талап етіп қана қоймай, өзі де заң аясында әрекет етуге міндетті.
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасы жаңа Конституциясының 15-бабы адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың негізгі конституциялық қағидаларын қамтиды. Оның мазмұны адам құқықтарының ажырамас сипатын, азаматтық мәртебеге байланысты құқықтар мен міндеттерді, өзге адамдардың құқықтарын құрметтеу қажеттігін және мемлекет жауапкершілігін айқындайды.
Бұл баптың басты ерекшелігі – адамды мемлекет пен қоғам өміріндегі маңызды құндылық ретінде қарастыруында. Алайда құқықтарды қағаз жүзінде бекіту жеткіліксіз, олар іс жүзінде орындалып, әрбір азаматтың заңды мүддесі қорғалуы қажет. Сондықтан 15-бап құқықтық мемлекетті қалыптастыруда, азаматтардың құқықтық санасын арттыруда және мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтуда маңызды рөл атқарады.
Пайдаланылған дереккөздер:
