Мемлекеттік тіл және БАҚ: Жаңа Қазақстанның ақпараттық кеңістігіндегі стратегиялық бағыт
«Тіл – ұлттың жаны, халықтың рухани коды».Бұл тұжырым уақыт өткен сайын өзінің өміршеңдігін дәлелдеп келеді. Тәуелсіз Қазақстанның ең басты жетістіктерінің бірі – қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе берілуі. Алайда мемлекеттік мәртебе – тілдің толыққанды қолданысына автоматты түрде кепілдік бермейді. Оның қоғамдық өмірдегі шынайы орны күнделікті ақпараттық кеңістіктегі қызметімен, ғылымдағы, білімдегі, экономикадағы және цифрлық ортадағы сұранысымен айқындалады. Осы тұрғыдан алғанда БАҚ мемлекеттік тілдің тағдырын айқындайтын маңызды қоғамдық институтқа айналып отыр. Биыл 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясының 9-бабында: «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп нақты көрсетілген. Бұл – құқықтық норма ғана емес, мемлекет дамуының идеологиялық және стратегиялық бағдары. Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ете отырып, мемлекеттік тілдің қоғамды біріктіруші қызметін де айқындайды. Сондықтан мемлекеттік тіл саясатын іске асыру мемлекеттік органдардың ғана міндеті емес, бүкіл қоғамның, әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарының ортақ жауапкершілігі.
Бүгінгі таңда әлем жаңа технологиялар дәуіріне қадам басты. Ақпарат бұрынғыдай тек газет немесе телеарна арқылы таралмайды. Әлеуметтік желілер, интернет-платформалар, мобильді қосымшалар, подкасттар, бейнехостингтер мен жасанды интеллект құралдары қоғамдық пікір қалыптастырудың негізгі арналарына айналды. Осындай жағдайда мемлекеттік тілдің ақпараттық кеңістіктегі бәсекеге қабілеттілігін арттыру – уақыт талабы.
Конституция – мемлекеттің Ата Заңы ғана емес, қоғамдық құндылықтардың жиынтығы. Онда мемлекеттік тілдің мәртебесі нақты белгіленуі – қазақ тілінің елдің саяси, құқықтық және әлеуметтік өміріндегі орнының айрықша екенін білдіреді. Мемлекеттік тіл – мемлекеттік басқарудың, заң шығарудың, білім мен ғылымның, мәдениет пен ақпараттың негізгі құралы болуы тиіс. Егер бұл талап ақпараттық кеңістікте толық орындалмаса, Конституцияда бекітілген қағидаттың өміршеңдігі әлсірейді. Сондықтан бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесін нақты қоғамдық тәжірибеге айналдыруға бағытталуы қажет. Бұл ретте журналистиканың міндеті тек жаңалық тарату емес. Оның басты миссиясы – қоғамдық сана қалыптастыру, азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыру және ұлттық құндылықтарды дәріптеу. Мемлекеттік тіл саясаты осы миссияның өзегіне айналуы тиіс. XXI ғасырда кез келген тілдің болашағы ең алдымен оның ақпараттық кеңістіктегі үлесімен өлшенеді. Егер белгілі бір тілде күн сайын сапалы жаңалық, сараптамалық мақала, ғылыми контент, танымдық бейнематериалдар мен цифрлық өнімдер жарияланып отырса, ол тілдің қолданылу аясы табиғи түрде кеңейеді.
Қазақ медиасы соңғы жылдары үлкен өзгерістерді бастан кешірді. Бұрын теледидар мен баспасөз басымдыққа ие болса, бүгінде ақпараттың негізгі тұтынушысы интернет кеңістігіне көшті. Жастар жаңалықты әлеуметтік желіден, бейнеплатформалардан немесе мобильді қосымшалардан алады.Бұл өзгеріс мемлекеттік тілдегі журналистикаға жаңа талаптар қойып отыр. Қазақ тіліндегі контент тек әдеби әрі сауатты ғана емес, жедел, қызықты, визуалды және заманауи болуы тиіс. Ақпараттың сапасы аудиторияның сенімін қалыптастырады. Ал сенім – мемлекеттік тілдің қоғамдық беделін арттыратын басты фактор.
Цифрлық трансформация мемлекеттік тілге жаңа мүмкіндіктер ашты. Бұрын бірнеше редакция ғана ақпарат таратса, қазір әрбір азамат мобильді құрылғы арқылы қазақ тілінде сапалы контент өндіре алады. Подкасттар, тікелей эфирлер, қысқа бейнероликтер, инфографикалар, деректер журналистикасы, интерактивті карталар, жасанды интеллект негізіндегі мәтін өңдеу құралдары, автоматты субтитрлер мен дыбыстау жүйелері мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуге қызмет етіп келеді. Бүгінгі медиакеңістікте ақпаратты ұсынудың формасы да мазмұны сияқты маңызды. Бірнеше минуттық бейнеролик кейде көлемді мақаладан әлдеқайда көп аудиторияға жетеді. Сондықтан мемлекеттік тілдегі ақпараттық өнімдер цифрлық платформалардың ерекшеліктеріне бейімделуі қажет. Жасанды интеллект технологияларының дамуы қазақ тілінің цифрлық әлеуетін арттыруға жол ашып отыр. Аударма, мәтінді автоматты тану, сөйлеуді мәтінге айналдыру, электрондық сөздіктер мен интеллектуалды іздеу жүйелері мемлекеттік тілдің жаңа технологиялық деңгейге көтерілуіне ықпал етеді.
БАҚ қоғамдағы тіл мәдениетінің айнасы саналады. Сондықтан журналистің әрбір сөзі, әрбір сөйлемі мемлекеттік тілдің беделіне ықпал етеді. Өкінішке қарай, кейбір ақпарат құралдарында орфографиялық қателер, орынсыз калькалар, шетел сөздерін шамадан тыс қолдану, сөйлем құрылымындағы жасандылық кездеседі. Мұндай кемшіліктер аудиторияның мемлекеттік тілге деген сеніміне әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты редакцияларда тілдік редакциялау мәдениетін күшейту, журналистердің кәсіби біліктілігін тұрақты арттыру және әдеби тіл нормаларын сақтау өзекті міндет болып қала береді. Сапалы журналистика тек фактіні дұрыс жеткізумен шектелмейді. Ол мемлекеттік тілдің байлығын, бейнелігін және икемділігін көрсете білуімен де құнды.
Мемлекеттік тіл саясатын насихаттау дегеніміз – ұран айту немесе құрғақ ресми ақпаратпен шектелу емес. Оның тиімділігі нақты мысалдар арқылы дәлелденуі тиіс. Бүгінде қазақ тілінде халықаралық деңгейдегі ғылыми зерттеулер жүргізіліп жатыр, кәсіпкерлер бизнесін мемлекеттік тілде табысты дамытып келеді, жастар қазақ тілінде стартаптар құрып, әлемдік цифрлық платформаларда контент өндіруде. Осындай табысты тәжірибелер бұқаралық ақпарат құралдарының назарында болуы қажет. Сонымен бірге мемлекеттік тіл мәселесін көтергенде тек жетістіктерді емес, өзекті проблемаларды да кәсіби тұрғыда талдау маңызды. Ауыл мен қала арасындағы тілдік орта, цифрлық контенттің жеткіліксіздігі, ғылыми терминологияның жүйеленуі, қазақ тіліндегі сапалы балалар контентінің тапшылығы, өңірлік медианың мүмкіндіктері – бұлардың барлығы кәсіби журналистиканың тұрақты зерттеу нысаны болуы тиіс.
Бүгінгі жастар – ертеңгі ақпарат өндірушілер мен тұтынушылар десек, мемлекеттік тілдің болашағы олардың медиалық талғамымен тікелей байланысты. Қазақ тіліндегі сапалы сериалдар, деректі фильмдер, танымдық YouTube жобалары, ғылыми подкасттар, білім беру платформалары мен әлеуметтік желідегі интеллектуалды контент көбейген сайын мемлекеттік тілдің қоғамдық беделі де арта береді. Жастар мемлекеттік тілді міндет болғандықтан емес, оның мүмкіндігі мол, заманауи әрі бәсекеге қабілетті тіл екенін сезінгенде ғана қазақ тілі табиғи түрде қоғамның негізгі коммуникация тіліне айналады.
Ақпараттық қауіпсіздік мәселесі бүгінде ұлттық қауіпсіздікпен қатар қарастырылуда. Мемлекеттік тілдегі сенімді әрі сапалы ақпараттың жеткілікті болуы жалған ақпараттың таралуына қарсы тұрудың да тиімді жолдарының бірі. Өз тілінде сапалы ақпарат тұтынатын қоғам сыртқы ақпараттық ықпалдарға төзімді келеді. Сондықтан мемлекеттік тілдің ақпараттық кеңістіктегі үлесін арттыру – тек мәдени саясат емес, ұлттық қауіпсіздік саясатының да маңызды бағыты.
Мемлекеттік тіл – Қазақстан Республикасының конституциялық негіздерінің бірі, ұлттық бірегейліктің басты тірегі және қоғамдық келісімнің маңызды кепілі. Конституцияда белгіленген мемлекеттік тіл мәртебесі нақты өмірде сапалы ақпаратпен, кәсіби журналистикамен және заманауи медиатехнологиялармен нығая түседі. Бүгінгі бұқаралық ақпарат құралдарының міндеті – мемлекеттік тілдің беделін сөз жүзінде емес, іс жүзінде көтеру. Ол үшін ақпарат жедел әрі шынайы, мазмұны терең, тілі көркем, форматы заманауи болуы тиіс. Дәстүрлі журналистиканың кәсіби қағидаларын цифрлық медианың жаңа мүмкіндіктерімен ұштастыру арқылы ғана мемлекеттік тілдің қоғамдық қызметін жаңа деңгейге көтеруге болады.
«Қазақ тілі ғылымның да, бизнестің де, технологияның да тіліне айналуы керек» деген болатын Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев.
Бұл – бүгінгі ақпарат саласы үшін де нақты бағдар. Өйткені мемлекеттік тілдің болашағы – ақпараттық кеңістіктің болашағы. Ал ақпараттық кеңістіктегі жеңіс – ұлттың рухани тәуелсіздігі мен елдің тұрақты дамуының кепілі. Қазақ тілінің өрісі кеңейген сайын Қазақстанның да көкжиегі кеңейе түседі. Сондықтан мемлекеттік тілге қызмет ету – тек журналистің кәсіби міндеті емес, әрбір азаматтың ел алдындағы ортақ жауапкершілігі.
#БАҚ, #тіл, #Конституция, #цифрландыру
