Жаңа Конституциядағы сөз бостандығы: кепілдік пе, әлде шектеу ме?

Қазақстанның жаңа Конституциясындағы сөз бостандығына қатысты нормалар қоғамда маңызды пікірталас туғызды. Негізгі мәселе — азаматтардың еркін пікір білдіру құқығы қаншалықты қорғалғаны және бұл құқыққа қандай шектеулер қойылатыны.
Жаңа Конституцияның 23-бабында сөз еркіндігіне, шығармашылыққа және ақпаратты еркін алу мен тарату құқығына кепілдік берілген. Сонымен қатар цензураға тыйым салынған.
Алайда бұл құқықтарды жүзеге асыруға қатысты бірқатар шектеулер де қарастырылған. Атап айтқанда, қоғамдық тәртіпке, ұлттық қауіпсіздікке, басқа адамдардың құқықтары мен қадір-қасиетіне нұқсан келтірмеу талаптары белгіленген.
Мұндай шектеулердің болуы өздігінен сөз бостандығы жойылды дегенді білдірмейді. Дегенмен олардың қалай түсіндіріліп, іс жүзінде қолданылатыны маңызды.
Конституция жобасын талқылау кезінде бірқатар журналистер мен құқық қорғаушылар қоғамдық тәртіп пен қоғамдық моральға қатысты кең мағыналы ұғымдардың орынсыз қолданылу қаупіне назар аударды.
Олардың пікірінше, мұндай нормалар нақты әрі әділ қолданылмаса, мемлекеттік органдарды сынау, журналистік зерттеу жүргізу және қоғамдық мәселелерді ашық талқылау қиындауы мүмкін.
Сондықтан сөз бостандығын қорғау үшін заң талаптарымен қатар, тәуелсіз сот бақылауы мен азаматтардың өз құқықтарын қорғау мүмкіндігі де қамтамасыз етілуі қажет.
Сөз бостандығы тек өз пікірін жариялаумен шектелмейді. Ол қоғамдық маңызы бар ақпаратқа қол жеткізу және мемлекеттік органдардың қызметін бақылау мүмкіндігін де қамтиды.
Егер журналист ақпарат ала алмаса немесе азамат мемлекеттік шешімдердің негізін біле алмаса, ақпарат тарату еркіндігі толық жүзеге аспайды. Сондықтан ашықтық пен есеп берушілік конституциялық кепілдіктердің нақты орындалуымен тығыз байланысты.
Жаңа Конституция сөз бостандығы мен ақпарат тарату құқығына кепілдік бере отырып, оларды жүзеге асырудың белгілі бір шектерін де белгілейді. Бұл нормалардың қоғамға әсері олардың мәтінінде ғана емес, құқық қолдану тәжірибесінде көрінеді.
Сөз бостандығының шынайы өлшемі — азаматтардың билікті сынай алуы, журналистердің маңызды ақпаратты жариялауы және адамдардың өз пікірін негізсіз қысымнан қорықпай білдіруі.