Форбста қазақстандықтар көбейген : Күлейін бе, жылайын ба?
Бұл мақаланы жазуға Forbes журналы планетаның ең бай адамдарының жаңа тізімін жариялады, оған алты қазақстандық енген. Тізімдегі бес қазақстандық кәсіпкер АҚШ президенті Дональд Трамптан да бай болып шықты, деген KAZ.NUR.KZ ақпараты түрткі болды.
Соңғы жылдары жариялайтын миллиардерлер мен ең бай адамдар тізімінде қазақстандықтардың саны көбейіп келеді. Бір қарағанда бұл — ел экономикасының өсіп жатқанын, ұлттық бизнестің күшейгенін білдіретін жақсы белгі сияқты. Бірақ мәселенің екінші жағына үңілсек, бұл құбылыс қоғамда әртүрлі эмоция туғызады: біреулер мақтаныш сезінеді, ал біреулер күмәнмен қарайды. Сондықтан «қазақстандықтардың Forbes тізімінде көбеюіне күлу керек пе, әлде жылау керек пе?» деген сұрақ қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық шындықты түсінуге итермелейді.
Forbes тізіміне енген адамдар — әдетте ірі бизнестің, шикізат саласының немесе қаржы секторындағы ықпалды тұлғалар. Қазақстан жағдайында олардың байлығы көбіне мұнай-газ, металлургия, банкинг немесе ірі холдингтермен байланысты. Бұл салалар экономиканың маңызды бөлігі болғанымен, олардың табысы бүкіл қоғамға бірдей деңгейде тарала бермейді.
Яғни бірнеше адамның капиталының өсуі автоматты түрде халықтың әл-ауқаты артты дегенді білдірмейді. Егер елдегі байлық аз ғана топтың қолында шоғырланса, онда Forbes тізіміндегі жаңа есімдер экономикалық жетістіктен гөрі әлеуметтік теңсіздіктің белгісі ретінде қабылдануы мүмкін.
Посткеңестік кеңістіктегі көптеген мемлекеттер сияқты Қазақстанда да бизнестің бір бөлігі саяси ықпалмен тығыз байланысты қалыптасты. Мұндай жағдайда байлықтың шоғырлануы нарықтық бәсекеден гөрі ресурстарға, лицензияларға немесе мемлекеттік келісімшарттарға қол жеткізу мүмкіндігімен байланысты болуы мүмкін.
Сондықтан Forbes тізіміндегі қазақстандықтардың көбеюі кейбір сарапшылар үшін экономикалық дамудың емес, экономикалық құрылымның теңгерімсіздігінің көрінісі болып көрінеді. Бұл жағдай шағын және орта бизнестің дамуына кедергі келтіріп, нарықтағы әділ бәсекені әлсіретуі мүмкін.
Мәселені тек пессимистік тұрғыдан қарау да дұрыс емес. Ірі капиталдың болуы — инвестиция, өндіріс және жаңа жұмыс орындары үшін маңызды фактор. Кейбір қазақстандық кәсіпкерлер халықаралық нарықта компанияларын кеңейтіп, ел экономикасының сыртқы имиджін күшейтіп жүр. Егер ірі капитал инновацияға, технологияға және әлеуметтік жобаларға бағытталса, оның қоғамға пайдасы айтарлықтай болуы мүмкін.
Яғни мәселе байлардың саны емес, олардың байлығы қалай пайда болды және ол қоғамға қалай қайта оралады деген сұрақта.
Қазақстандықтардың Forbes тізімінде көбеюі — бір мезгілде екі түрлі шындықты көрсететін құбылыс. Бір жағынан, бұл ұлттық бизнестің іріленгенін және капиталдың қалыптасқанын білдіреді. Екінші жағынан, ол қоғамдағы табыс теңсіздігі, экономиканың шикізатқа тәуелділігі және нарықтағы мүмкіндіктердің тең бөлінбеуі сияқты мәселелерді еске салады.
Сондықтан бұл жағдайға күлу де, жылау да шартты. Ең маңыздысы — қоғам осы құбылысты талдап, экономикалық саясаттың бағытын қайта қарауға пайдалана білуі. Егер байлық тек санаулы адамдардың қолында қала берсе, онда Forbes тізімі мақтаныш емес, әлеуметтік сұрақтың символына айналуы мүмкін. Ал егер ірі капитал елдің жалпы дамуына қызмет етсе, онда бұл — экономикалық жетістіктің белгісі бола алады.
